Door Jan Durk Tuinier en Geu Visser
Vraag aan de mensen in de straat waar ze aan
denken bij het land Colombia. Vraag het jezelf eens af. De antwoorden liggen
voor het oprapen. Geweld, ontvoeringen, guerrilla, grondstofleverancier van
cocaïne en onderdrukking. Antwoorden die gevormd zijn door de dagelijkse
stroom slecht nieuws berichten die op ons afkomen. Dat Colombia veel meer is
dan deze dramatische opsomming werd duidelijk tijdens een conferentie over
Vredeseducatie van 5 tot 8 november 2003 in Bogota.
De bijeenkomst had tot doel om ervaringen met
vredeseducatie in het hele land uit te wisselen en elkaar te inspireren. De
organisatie wilde tijdens deze conferentie een ervaring uit Europa inbrengen
en vroeg de Stichting Vredeseducatie om een presentatie te houden. Jan Durk
Tuinier en Geu Visser gingen er heen en kwamen geïnspireerd weer terug.
Wereldbank
De conferentie werd georganiseerd door de Alliantie voor
vredeseducatie. Een bonte stoet van instellingen en organisaties zijn in de
Alliantie samengebracht. Regionale en plaatselijke overheden uit onder andere
Antioquia, Cundinamarca en Medellin, het ministerie van onderwijs,
particuliere stichtingen en een tiental grote organisaties waaronder de
ontwikkelingsorganisatie van de Verenigde Naties (UNDP). Het secretariaat van
de Alliantie is in handen van de afdeling educatie van de Wereldbank. Volgens
Martha Laverde, hoofd van deze afdeling educatie, is de betrokkenheid van de
wereldbank evident, hoewel er binnen deze instelling heel verschillend wordt
gedacht. Het verstrekken van leningen aan regeringen is weliswaar de
belangrijkste activiteit van de bank maar leningen hebben geen zin wanneer
een educatieve infrastructuur ontbreekt of bedreigd wordt. Dat is de reden
waarom Wereldbank dit soort initiatieven
technisch ondersteunt.
Land leren kennen
Hoewel we tijdens de conferentie grotendeels in het
zwaarbeveiligde hotel verbleven, hebben we door de ontmoetingen met
tientallen mensen het gevoel dat we met een groot deel van het land hebben
kennis gemaakt. De goedbedoelde
adviezen van achterblijvers om toch vooral voorzichtig te zijn in dat
vreselijke en gewelddadige Colombia kregen in gesprekken met hen een totaal
andere lading. Natuurlijk, het is waar, de Colombiaanse samenleving kampt met
een grote crisis en lijdt onder een gewapend conflict. Guerrillagroeperingen
en paramilitaire groepen controleren grote delen van het land. Ze zaaien
terreur en geweld en voeren strijd met het regeringsleger. En met elkaar
intimideren en verdrijven ze bewoners in het binnenland, zelfs als deze hun
dorp uitgeroepen hebben tot een geweldloze ‘peace community’. De dag voordat
we arriveerden in Bogota werd een leraar vermoord door de guerrilla. Dat
bracht de teller van het aantal vermoorde leraren voor dit jaar op 33.
President Uribe voert een beleid van een “zacht hart en harde hand”. Jongeren
die de guerrilla willen verlaten, krijgen amnestie. Ze worden ondersteund,
krijgen een therapeutisch programma, een vakopleiding en een baan.
Guerrilla’s die deze keuze niet maken, kunnen rekenen op repressie van het
regeringsleger. Dat is de harde werkelijkheid van Colombia.
De vrede is uitgebroken
Maar er is meer. De situatie van het land heeft in de
afgelopen jaren een enorm bewustwordingsproces aangewakkerd. Overal zijn
lokale en regionale groepen en instellingen actief op het terrein van vrede.
Vredeseducatie neemt daarbij een belangrijke plaats in. Het is een
maatschappelijke urgentie vanwege het gewapend conflict maar ook omdat 66
procent van de inwoners van Colombia jonger is dan negentien jaar. De mensen
achter deze honderden instellingen hebben een sterke drijfveer om aan vrede
te werken. Vooral omdat ze verlangen naar duurzame vrede en een einde willen
maken aan het geweld. Ze beseffen dat vrede onbereikbaar is wanneer mensen
niets doen. Dat vrede alleen perspectief heeft indien mensen “nee” zeggen
tegen het geweld en de onderdrukking. Het luisteren naar de tientallen
presentaties tijdens de conferentie was een vermoeiende maar vooral
inspirerende ervaring. Opvallend was hoe vrij en open de mensen spraken over hun
verdrietige en vreugdevolle ervaringen. De betrokkenheid was groot en de
sfeer zo nu en dan euforisch, alsof de vrede al uitgebroken was.
Leren van ervaringen
Er hadden zich meer dan honderd groepen en instellingen aangemeld
om tijdens de conferentie een presentatie te verzorgen. Bijna dertig
instellingen waren geselecteerd om hun ervaringen te delen met de tweehonderd
aanwezigen. Met de groepen die niet aan bod kwamen, werden radioprogramma’s
gemaakt en nationaal uitgezonden. De ervaringen waren divers zowel wat
betreft omvang, reikwijdte en als initiatiefnemers. Sommige groepen bestaan
uit een paar mensen die in hun wijk of dorp een activiteit uitvoeren. Andere
instellingen krijgen financiële ondersteuning van de lokale overheid of van
de kerk en produceren prachtig werkmateriaal voor scholen en jeugdwerk. Hoe
groot de verschillen ook zijn, alle instellingen presenteren excellente
voorbeelden van maatschappelijke opbouw voor vrede.
Conflicten oplossen
Op diverse plaatsen in het land hebben jongeren de
hoofdrol in het oplossen van conflicten. Eén meisje van veertien jaar vertelt
er met verve over. Het is vrede als kinderen vrede maken, is haar boodschap.
Zij en andere mediators krijgen een training om te bemiddelen bij conflicten
op school en in de buurt. Door te luisteren, vragen te stellen en te zoeken
naar mogelijke oplossingen, brengen zij partijen bij elkaar. Eén voorbeeld,
dat het klimaat op een school of in een buurt totaal kan veranderen. Kinderen
en jongeren lossen dagelijks een tiental conflicten op zonder geweld. Daar is
niets ongewoons aan. Ook het oplossen van diepe conflicten waar emoties als
angst en belangen een rol spelen, komt dichterbij door de jonge mediators in
te schakelen.
Visie op vrede
Opvallend aan de presentaties is ook dat allerlei
instellingen een holistische visie op vrede hebben. Vrede is niet alleen de
afwezigheid van geweld en oorlog maar omvat het hele leven. In de regio
Cudinamarca zijn de kerken nauw betrokken bij vredeseducatie. Naast vormende
activiteiten met kinderen en jongeren organiseren ze therapiegroepen voor
mensen die in aanraking zijn gekomen met geweld. Dan gaat het niet alleen om
slachtoffers maar ook om daders. Er zijn kinderen bij van tien jaar oud die
een moord hebben gepleegd.
In de Zuid Colombiaanse stad Cauca heeft een tiental
groepen zich verenigd. Eén van de activiteiten maakt grote indruk op de
aanwezigen. Jongeren vanaf een jaar of veertien bezoeken gevangenen. Ze maken
een praatje en brengen wat fruit. Ze hopen dat door deze contacten gevoelens
van wraak en haat bij de gevangenen zullen verminderen. Ook is er aandacht
voor het huiselijk geweld. Het bewust worden en ontwennen van geweld speelt
een belangrijke rol. Vredeseducatie wordt niet beperkt tot kinderen of
jongeren. De hele samenleving staat centraal.
Circus
Jeugdwerkactiviteiten die gericht zijn op vredeseducatie
brengen nieuwe vitaliteit in een wijk. Het verbindt en geeft mensen op kleine
schaal perspectief. Zoals bijna overal zijn de scholen 200 dagen per jaar
open. In sommige wijken zijn de scholen 365 dagen per jaar geopend. Het
bruist van activiteiten en alle wijkbewoners leven samen en brengen zo vrede
dichterbij.
Zo nu en dan springen prachtig uitgedoste
circusartiesten en acrobaten door de conferentiezalen. Het zijn jongens en
meiden die vroeger lid waren van jeugdbendes. Jongeren die zelf deel
uitmaakten van de harde wereld van geweld. Met veel gebaren, dans en puttend
uit de Chinese en Latijns Amerikaanse circustradities brengen ze een spannend
verhaal waarbij het goede het kwade overwint. Het is een oud, archetypisch
verhaal maar tegelijk spelen ze hun eigen leven. Ze zijn trots op hun
opleiding. En nog trotser op de jongeren die inmiddels de school hebben
verlaten en aan een heuse carrière als circusartiest zijn begonnen.
En nog veel meer
De voorbeelden van vredeseducatie passeren in snel tempo
de revue. Sport en spel spelen een belangrijke rol. En daarnaast zijn alle
werkvormen denkbaar. Sommige groepen kinderen en jongeren maken een wijkkrant.
Ze schrijven de artikelen, maken de foto’s, verzorgen het drukwerk, verkopen
de krant en beheren de financiën. In de stad Manizales is een
jeugdwerkorganisatie die “Bouwers van vrede” heet. Elders in het land is een
soortgelijke instelling die de “Zaaiers van vrede” heet. Ze doen ongeveer hetzelfde werk vanuit een andere
beeldspraak. Kinderen en jongeren uit kansarme wijken komen bij elkaar in
clubs en ze werken aan vrede door middel van muziek, theater en dans. Samen
vrede leren en in praktijk brengen. Ze bezoeken ook oude mensen, doen klusjes
voor hen en halen bedelaars van de straat.
De Europese variant
Even dachten we tijdens al die bijzondere presentaties,
vaak prachtig vormgegeven in power point, wat hebben wij vanuit de Stichting
Vredeseducatie te bieden aan de mensen in Colombia? Maar die gedachte konden
we snel laten varen. Allereerst was er een grote herkenning met de visie en
werkvormen van vredeseducatie. Daar komt bij dat de mensen vanwege het
gewapend conflict een geïsoleerd bestaan leiden en dat ze het uitermate
boeiend vonden om ervaringen uit te wisselen met mensen uit Nederland. De
ervaringen van de Stichting Vredeseducatie in de afgelopen tien jaar met
tentoonstellingen in zeven Europese landen werden gepresenteerd in een interactieve
methodiek. Het was voor de deelnemers aan de conferentie een verrassende
manier van benaderen. Op een actieve wijze werden de aanwezigen bij de inhoud
van de presentatie betrokken. Mensen kunnen vrede leren en daar moeten ze
voor oefenen. Daar is gereedschap voor nodig. Om conflicten geweldloos op te
lossen, om vooroordelen te ontmaskeren, om samen te werken, om de eigen rol
in het zondebokverschijnsel te herkennen en om in verzet te komen tegen
onrecht. Aan het eind van de conferentie is een overleg geweest met enkele
leidinggevenden van het ministerie van onderwijs en vertegenwoordigers van de
Alliantie over toekomstige samenwerking. Gedacht wordt onder andere aan een
uitwisseling, een cursusprogramma en een interactieve tentoonstelling.
Vrede komt onverwachts
Eén van de sprekers aan het eind van de conferentie is
als wetenschapper in dienst van de Wereldbank, gespecialiseerd in de opbouw
van landen na gewapende conflicten of burgeroorlogen. De toespraak zat vol
met getallen en schema’s en was alleen spannend voor andere specialisten.
Totdat de spreker aan het eind een andere toon aansloeg en het volgende zei:
“Onderzoekers proberen indicatoren te vinden om voorspellingen te doen over
de komst van vrede maar ze falen hopeloos. Landen, die in een gewapend
conflict leven, moeten haast maken met de voorbereidingen van vrede. Want
vrede komt altijd onverwacht en snel. Kijk maar naar Sri Lanka, naar Soedan,
Guatemala, naar Oost en West Duitsland en andere voorbeelden in de wereld.
Daarom is het zinvol om er klaar voor te zijn. Hoewel de vrede onverwachts
komt, is het zo dat wanneer mensen zich op vrede voorbereiden, het onder
handbereik ligt”.
Meer
informatie over de Allianza Educacion para la paz is te vinden op: http://www.educacionparalapaz.org/
|